سیم‌خاردار به دور علم: سیاسی‌سازی دانش

در سه دهه گذشته، ناشران آمریکایی دست‌کم در دو نوبت، بنا بر دستور مستقیم رئیس‌جمهور ایالات متحده، از انتشار مقالات علمیِ نگاشته‌شده توسط پژوهشگران ایرانی و دیگر کشورهای تحت تحریم منع شده‌اند. در سطحی گسترده‌تر، پژوهشگران ایرانی بارها با موانعی سیاسی‌ـ‌انگیخته در فرایند داوری و انتشار علمی مواجه بوده‌اند. برخی ناشران حتی با استناد به تحریم‌ها یا فشارهای سیاسی، از ارائه حمایت‌های مالی به طرح‌های پژوهشیِ وابسته به نهادهای ایرانی خودداری کرده‌اند (1).

با وجود این محدودیت‌ها، بسیاری از سردبیران نشریات علمی بر اصل بی‌طرفی علم پای فشرده و در برابر مداخلات سیاسی بیرونی مقاومت کرده‌اند و همچنان آثار ارسالی را صرفاً بر مبنای ارزش و کیفیت علمی ارزیابی کرده‌اند. این استقلال تحریریه‌ای، نقشی اساسی در صیانت از سلامت و اعتبار گفتمان علمی جهانی ایفا کرده است (2).

با این حال، تحولات اخیر نگرانی‌های اخلاقی جدی‌ای را برانگیخته است. بنا بر گزارش‌ها، پس از یک درگیری نظامی ۱۲روزه که از سوی رژیم صهیونیستی علیه ایران آغاز شد، انتشارات اشپرینگر نیچر از بررسی دست‌نوشته‌های ارسال‌شده توسط پژوهشگران ایرانی خودداری کرده و دلیل آن را تحریم‌ها اعلام نموده است. در برخی موارد، حتی مقالاتی که پیش‌تر پذیرفته شده و به مرحله پس از نمونه‌خوانی نهایی (Post-Galley Proof) رسیده بودند، بدون هیچ توضیحی به‌طور ناگهانی از چرخه انتشار خارج شده‌اند. چنین اقداماتی انحرافی نگران‌کننده از هنجارهای پذیرفته‌شده نشر علمی به شمار می‌آید و اصل بنیادین استقلال علم از مداخلات سیاسی را به‌شدت تهدید می‌کند.

این در حالی است که دولت‌هایی همچون ایالات متحده و رژیم اسرائیل در عرصه عمومی، بر جدایی علم از سیاست تأکید می‌کنند، اما رفتار آنان در این زمینه، حاکی از تناقضی عمیق و نگران‌کننده است. به‌عنوان یک پژوهشگر ایرانی و سردبیر یک نشریه علمی بین‌المللی، از سردبیران مستقل و جامعه دانشگاهی در سراسر جهان می‌خواهم که مخالفت خود را با تصمیم انتشارات اشپرینگر نیچر به‌صراحت اعلام کنند (3). سیاسی‌سازی علم نه‌تنها غیراخلاقی است، بلکه در تعارض آشکار با ارزش‌های بنیادین پژوهش دانشگاهی و همکاری علمی جهانی قرار دارد.

نباید زمینه انسانی گسترده‌تر این تحولات را از نظر دور داشت: بیش از ۷۰ هزار غیرنظامی در غزه جان خود را از دست داده‌اند، بیش از ۴۰ بیمارستان و مرکز درمانی ویران شده‌اند و نهادهای بین‌المللی‌ای همچون سازمان جهانی بهداشت، عمدتاً سکوت اختیار کرده‌اند. اکنون، همین سکوت به عرصه علم نیز تسری یافته است؛ جایی که سیم‌های خاردار سیاسی به گرداگرد دانش کشیده می‌شود. با وجود این بی‌عدالتی‌ها، پژوهشگران ایرانی همچنان به مسیر خود ادامه می‌دهند و از میراث دانشمندانی چون ابن‌سینا و رازی الهام می‌گیرند؛ چهره‌هایی که روزگاری چراغ‌های راهنمای جامعه علمی جهان بودند. میراث آنان به ما یادآوری می‌کند که علم، در عالی‌ترین صورت خود، فراتر از مرزها، ایدئولوژی‌ها و نظام‌های سیاسی می‌ایستد.