آیا اشپرینگر نیچر در حال تکرار ماجرای گالیله است؟ تحریم‌های علمی و فرسایش بی‌طرفی آکادمیک

در ماه‌های اخیر، الگویی نگران‌کننده در مواجهه با پژوهشگران ایرانی هنگام ارسال دست‌نوشته‌های علمی به ناشران بین‌المللی ــ به‌ویژه انتشارات اشپرینگر نیچر ــ پدیدار شده است. بسیاری از نویسندگان پس از ارسال مقاله، با رد خودکار مواجه می‌شوند که دلیل آن «تحریم‌های بین‌المللی» اعلام می‌شود (1). نگران‌کننده‌تر آن‌که برخی دست‌نوشته‌ها که حتی به مرحله آماده‌سازی نسخه نهایی (Galley Proof) رسیده‌اند، به‌طور ناگهانی از چرخه انتشار خارج شده‌اند. به‌عنوان یک پژوهشگر و نیز یک ویراستار علمی، ناگزیر باید این پرسش را مطرح کرد: آیا وارد عصری شده‌ایم که خودِ علم نیز مشمول تحریم‌های سیاسی می‌شود؟ آیا شاهد پژواکی مدرن از برخورد کلیسا با گالیله هستیم؛ جایی که ایدئولوژی بر جست‌وجوی حقیقت غلبه می‌کند؟

این پدیده موردی و استثنایی نیست. دهه‌هاست که پژوهشگران ایرانی با موانع انتشار در نشریات غربی مواجه‌اند؛ موانعی که غالباً ناشی از دستورهای اجرایی دولت‌های متوالی ایالات متحده در ممنوعیت همکاری با نهادهای ایرانی است. این محدودیت‌ها، هرچند با عنوان «پایبندی به قوانین بین‌المللی» توجیه می‌شوند، در عمل اثر بازدارنده‌ای عمیق بر تبادل علمی برجای گذاشته‌اند. کشور کوبا نیز تجربه‌ای مشابه از انزوای علمی داشته است. این سوابق نشان می‌دهد که «تحریم‌های علمی» پدیده‌هایی استثنایی نیستند، بلکه بخشی از الگویی گسترده‌ترند که جهان‌شمولی علم را تهدید می‌کند (2).

چنین تحولاتی ضرورت فوری ایجاد و تقویت ناشران مستقل بین‌المللی را برجسته می‌سازد؛ به‌ویژه در مناطقی خارج از حوزه سنتی غرب. هرچند جنبش عدم تعهد نتوانست ساختارهای قدرت جهانی را دگرگون کند، نسل تازه‌ای از پلتفرم‌های علمی می‌تواند بدیلی فراگیرتر و تاب‌آورتر فراهم آورد.

در این میان، تناقضی آشکار نیز وجود دارد: بسیاری از پژوهشگران ایرانی به‌طور فعال در نشریات غربی نقش‌آفرینی می‌کنند؛ به‌عنوان داور، عضو هیئت تحریریه، سردبیر وابسته و حتی سردبیرکل. با این حال، آثار علمی خودِ آنان نه به دلیل ضعف علمی، بلکه به بهانه تحریم‌های سیاسی رد می‌شود. این تناقض، سلامت و اعتبار نظام نشر علمی را زیر سؤال می‌برد و پرسش‌های اخلاقی جدی برمی‌انگیزد (3).

اگر این روند بدون نظارت و اصلاح ادامه یابد، می‌توان آینده‌ای تیره را تصور کرد که در آن رهبران سیاسی تعیین می‌کنند چه کسانی مجاز به انتشار آثار علمی هستند و چه کسانی نه؛ آن هم بر اساس هم‌سویی ایدئولوژیک. شاید چنین تصویری اغراق‌آمیز به نظر برسد، اما بازتاب‌دهنده نگرانی فزاینده‌ای در میان پژوهشگران سراسر جهان است. علم باید پناهگاهی برای اندیشه آزاد، گفت‌وگوی نقادانه و همکاری جهانی باقی بماند، نه قربانیِ بازی‌های ژئوپلیتیک.