تحریم‌های علمی علیه ایران؛ وضعیت بحرانی دسترسی به منابع تحقیقاتی بین‌المللی

در ماه‌های اخیر، نظام آموزش عالی ایران با بحران بی‌سابقه‌ای در دسترسی به منابع علمی بین‌المللی مواجه شده است. گزارش‌های میدانی خبرگزاری علمی ایران از دانشگاه‌های سراسر کشور حاکی از تشدید روزافزون این محدودیت‌ها و تأثیرات مخرب آن بر روند تحقیقات علمی است.

وضعیت دسترسی به پایگاه‌های علمی معتبر

بررسی‌های خبرنگار ما نشان می‌دهد که دسترسی به سه پایگاه علمی اصلی جهان با مشکلات جدی مواجه شده است:

۱. پایگاه Elsevier: 

- دسترسی به این پایگاه که شامل بیش از ۲۵۰۰ مجله علمی معتبر است، از ابتدای سال جاری به صورت متناوب قطع و وصل شده است.

- طبق اعلام مسئولان کتابخانه‌های دانشگاهی، سرعت دانلود مقالات از این پایگاه به کمتر از ۳۰ درصد حالت عادی کاهش یافته است.

- برخی دانشکده‌های علوم پزشکی گزارش داده‌اند که به طور کامل از دسترسی به منابع جدید این پایگاه محروم شده‌اند.

۲. پایگاه Springer Nature:

- دسترسی به بیش از ۳۰۰۰ عنوان کتاب و ۱۹۰۰ مجله این ناشر معتبر با محدودیت‌های شدیدی روبرو شده است.

- در سه ماه گذشته، دانشگاه‌های صنعتی شریف، تهران و تربیت مدرس به ترتیب ۴۵، ۳۸ و ۲۷ مورد قطعی دسترسی به این پایگاه را گزارش داده‌اند.

۳. پایگاه IEEE:

- این پایگاه تخصصی در حوزه‌های فنی و مهندسی که برای پژوهشگران ایرانی حیاتی است، با بیشترین محدودیت‌ها مواجه شده.

- طبق آمارها، دسترسی به مقالات کنفرانس‌های IEEE در ۶ ماه گذشته ۷۲ درصد کاهش یافته است.

آمارهای نگران‌کننده از دانشگاه‌های کشور

بررسی وضعیت ۱۲۰ دانشگاه و مرکز تحقیقاتی کشور نشان می‌دهد:

- ۸۲ درصد دانشگاه‌ها در سه ماهه دوم ۱۴۰۳ حداقل یک هفته کامل بدون دسترسی به منابع بین‌المللی بوده‌اند.

- تنها ۱۲ درصد دانشگاه‌های کشور (۱۵ دانشگاه) توانسته‌اند با پرداخت هزینه‌های گزاف (به طور متوسط ۳۰۰ میلیون تومان ماهانه) دسترسی نسبی خود را حفظ کنند.

- دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران، شهید بهشتی و شیراز بدترین وضعیت را در دسترسی به منابع جدید گزارش داده‌اند.

بدهی‌های معوق و چالش‌های مالی

مسئله بدهی ۲۷ میلیون یورویی ایران به ناشران بین‌المللی به یکی از چالش‌های اصلی تبدیل شده است:

- این بدهی حاصل ۸ سال عدم پرداخت حق اشتراک توسط دانشگاه‌های کشور است.

- تنها ۸ میلیون یورو از این مبلغ تاکنون پرداخت شده که عمدتاً توسط دانشگاه‌های بزرگ تأمین شده است.

- طبق اعلام منابع آگاه، مذاکرات برای تسویه این بدهی با مشکلات جدی مواجه شده است.

واکنش‌های مسئولان

دکتر محمدعلی زلفی‌گل، وزیر علوم در گفتگو با خبرنگار ما اظهار داشت:

"این محدودیت‌ها که به بهانه تحریم‌ها اعمال می‌شوند، نقض آشکار حقوق آموزشی و پژوهشی است. ما در حال پیگیری این موضوع از طریق مجاری دیپلماتیک هستیم."

هشدار کارشناسان

پروفسور رضا منصوری، استاد دانشگاه صنعتی شریف به خبرگزاری علمی ایران گفت:

"وضعیت فعلی به سطح بحران رسیده است. اگر فوراً چاره‌اندیشی نشود، شاهد کاهش شدید کیفیت تحقیقات و مهاجرت گسترده نخبگان خواهیم بود."